量子力學的起源 | The Origins of Quantum Mechanics
三個關鍵實驗在19世紀末~20世紀初顯示古典力學不足以解釋微觀現象:
古典問題:瑞利-金斯定律 $\rho(\lambda,T)=8\pi kT/\lambda^4$ 在短波長發散,無法反映實驗。
普朗克假設:腔壁中頻率為 $\nu$ 的電磁振盪器,能量只能取離散值:
$$E_n = nh\nu, \quad n = 0,1,2,\ldots$$
如何消除紫外線災難:根據波茲曼分佈,高頻振盪器的平均熱能為:
$$\langle E \rangle = \frac{h\nu}{e^{h\nu/kT}-1}$$
當 $h\nu \gg kT$(高頻 / 短波長)時,$\langle E\rangle \to 0$(指數衰減), 振盪器難以被激發 → 高頻輻射貢獻趨近零,解決紫外線災難。
當 $h\nu \ll kT$(低頻 / 長波長)時,$\langle E\rangle \to kT$,回到古典結果。
完整普朗克分佈:
$$\rho(\lambda,T) = \frac{8\pi hc}{\lambda^5\left(e^{hc/\lambda kT}-1\right)}$$
此式在所有波長均與實驗吻合,同時解釋維恩位移定律(峰值位置)與 Stefan-Boltzmann 定律(總能量)。
古典預測的問題:等分定理給每個振動模式能量 $kT$,固體中 $N$ 個原子有 $3N$ 個振動自由度, 故 $U_m = 3RT$,$C_{V,m}=3R \approx 24.9\ \text{J mol}^{-1}\text{K}^{-1}$(與溫度無關)。 但實驗顯示低溫時 $C_{V,m}\to 0$。
愛因斯坦假設:固體中每個原子像一個量子諧振子,以相同頻率 $\nu$ 振動, 能量只能取 $E_n = nh\nu$。
愛因斯坦溫度 $\theta_E = h\nu/k$: 當 $T \gg \theta_E$ 時,熱能足以激發高量子態 → $C_{V,m}\to 3R$(古典極限)。 當 $T \ll \theta_E$ 時,大多數振盪子處於基態無法被激發(能量間距 $h\nu \gg kT$)→ $C_{V,m}\to 0$。
公式:
$$C_{V,m}(T) = 3R\left(\frac{\theta_E}{T}\right)^2\frac{e^{\theta_E/T}}{(e^{\theta_E/T}-1)^2}$$
此模型定性上成功解釋低溫熱容的消失。定量上略有誤差(因假設所有振動頻率相同), 德拜(Debye)模型允許振動頻率有分佈,修正更準確。
波粒二象性(Wave-Particle Duality):微觀實體同時具有粒子性質(定域、碰撞、動量) 與波動性質(干涉、繞射、波長),兩者在不同實驗條件下各自顯現。
黑體溫度 $T = 2.7\ \text{K}$
普朗克分佈有兩種等價形式,但形狀不同(差一個 Jacobian 因子 $|d\lambda/d\nu| = c/\nu^2$):
$\rho(\lambda,T) \propto \dfrac{1}{\lambda^5(e^{hc/\lambda kT}-1)}$ vs. $\rho(\nu,T) \propto \dfrac{\nu^3}{e^{h\nu/kT}-1}$
兩條曲線各自求峰值,得到的是兩個不同的維恩定律:
波長形式:$\lambda_\text{max}T = \dfrac{hc}{4.965\,k} = 2.898\times10^{-3}\ \text{m·K}$(由 $d\rho/d\lambda=0$ 解出常數 4.965)
頻率形式:$\dfrac{h\nu_\text{max}}{kT} = 2.821$,即 $\dfrac{\nu_\text{max}}{T} = \dfrac{2.821\,k}{h} = 5.879\times10^{10}\ \text{Hz/K}$(由 $d\rho/d\nu=0$ 解出常數 2.821)
因為 $2.821/4.965 = 0.568 \neq 1$,所以 $\nu_\text{max} \neq c/\lambda_\text{max}$。
$\nu_\text{max} = 2823\ \text{GHz} = 2.823\times10^{12}\ \text{Hz}$
題目給的是頻率,所以這個最大值是 $\rho(\nu,T)$ 的峰值,應使用頻率形維恩定律:
$$T = \frac{h\nu_\text{max}}{2.821\,k}$$
常數 2.821 來自對 $\rho(\nu)$ 微分並令 $d\rho/d\nu = 0$,解超越方程 $3(1-e^{-x})=x$ 得 $x=2.821$。
⚠ 若直接用 $\lambda=c/\nu$ 代入 $\lambda$-形維恩定律, 會得到錯誤的 27.3 K(相差約 1.76 倍),因為那是把 $\nu$ 當作 $\rho(\lambda)$ 的峰值頻率, 而實際上兩個峰值不能互換。
$T = 500\ \text{K}$,$\theta_E = 300\ \text{K}$
愛因斯坦公式:$C_{V,m} = 3R f_E$,其中
$$f_E = \left(\frac{\theta_E}{T}\right)^2 \frac{e^{\theta_E/T}}{(e^{\theta_E/T}-1)^2}$$
$\lambda = 550\ \text{nm} = 5.50\times10^{-7}\ \text{m}$;$P = 1.0\ \text{W}$ 及 $100\ \text{W}$
每個光子能量 $E_{ph} = hc/\lambda$;每秒光子數 $N = P/E_{ph}$
功函數 $\Phi = 2.14\ \text{eV} = 2.14\times1.602\times10^{-19} = 3.428\times10^{-19}\ \text{J}$
$m_e = 9.109\times10^{-31}\ \text{kg}$
$E_k = h\nu - \Phi = hc/\lambda - \Phi$;$v = \sqrt{2E_k/m_e}$
(i) $\lambda = 700\ \text{nm}$
(ii) $\lambda = 195\ \text{nm}$
$\lambda = 100\ \text{pm} = 1.00\times10^{-10}\ \text{m}$,$m_e = 9.109\times10^{-31}\ \text{kg}$,$e = 1.602\times10^{-19}\ \text{C}$
由 de Broglie 關係 $\lambda = h/p$ 求動量 $p$;再由 $v=p/m_e$ 求速度; 加速電壓由 $eV = E_k = p^2/(2m_e)$ 求得。
$E = h\nu = h/T$($T$為振盪週期);$E_\text{mol} = N_A \cdot E$
$N_A = 6.022\times10^{23}\ \text{mol}^{-1}$,$h = 6.626\times10^{-34}\ \text{J·s}$
(i) 電子振盪,$T = 1.0\ \text{fs} = 1.0\times10^{-15}\ \text{s}$
(ii) 分子振動,$T = 10\ \text{fs} = 1.0\times10^{-14}\ \text{s}$
(iii) 鐘擺,$T = 1.0\ \text{s}$
(i) $T = 2.50\times10^{-15}\ \text{s}$:
$E = 6.626\times10^{-34}/2.50\times10^{-15} = 2.65\times10^{-19}\ \text{J}$;
$E_\text{mol} = 159.6\ \text{kJ/mol} \approx 160\ \text{kJ/mol}$
(ii) $T = 2.21\times10^{-15}\ \text{s}$:
$E = 6.626\times10^{-34}/2.21\times10^{-15} = 3.00\times10^{-19}\ \text{J}$;
$E_\text{mol} = 181\ \text{kJ/mol}$
(iii) $T = 1.0\times10^{-3}\ \text{s}$:
$E = 6.626\times10^{-34}/1.0\times10^{-3} = 6.63\times10^{-31}\ \text{J}$;
$E_\text{mol} = 4.0\times10^{-7}\ \text{J/mol}$(極小)
$E_{ph} = hc/\lambda$;$E_\text{mol} = N_A E_{ph}$
記住:$hc = 1.988\times10^{-25}\ \text{J·m}$(常用常數)
(i) 600 nm(紅光)
(ii) 550 nm(黃光)
(iii) 400 nm(紫光)
(i) 200 nm(紫外光)
(ii) 150 pm(X 射線)
(iii) 1.00 cm(微波)
光子動量 $p_{ph} = h/\lambda$。由動量守恆,H 原子獲得動量 $p = h/\lambda$。 $m_H = 1.6735\times10^{-27}\ \text{kg}$;$v = p/m_H$
(i) $\lambda=600\ \text{nm}$:$p=1.104\times10^{-27}\ \text{kg·m/s}$; $v = 1.104\times10^{-27}/1.674\times10^{-27} = 0.660\ \text{m/s}$
(ii) $\lambda=550\ \text{nm}$:$p=1.205\times10^{-27}$;$v = 0.720\ \text{m/s}$
(iii) $\lambda=400\ \text{nm}$:$p=1.657\times10^{-27}$;$v = 0.990\ \text{m/s}$
$m_N = 14.0026 \times 1.66054\times10^{-27}\ \text{kg} = 2.326\times10^{-26}\ \text{kg}$
(i) UV 200 nm:$p=h/\lambda = 6.626\times10^{-34}/2.00\times10^{-7} = 3.313\times10^{-27}\ \text{kg·m/s}$
$v = 3.313\times10^{-27}/2.326\times10^{-26} = 0.142\ \text{m/s}$
(ii) X 射線 150 pm:$p=6.626\times10^{-34}/1.50\times10^{-10} = 4.417\times10^{-24}$
$v = 4.417\times10^{-24}/2.326\times10^{-26} = 190\ \text{m/s}$
(iii) 微波 1.00 cm:$p=6.626\times10^{-34}/1.00\times10^{-2} = 6.626\times10^{-32}$
$v = 6.626\times10^{-32}/2.326\times10^{-26} = 2.85\times10^{-6}\ \text{m/s}$
$\Phi = 2.09\times1.602\times10^{-19} = 3.348\times10^{-19}\ \text{J}$
(i) $\lambda = 650\ \text{nm}$
(ii) $\lambda = 195\ \text{nm}$
光子動量率(推力)$F = P/c$(光壓力,不依賴波長);$v = Ft/m$
此題只需功率 $P$ 與 $c$,波長不影響動量計算(因光子動量 $p=h/\lambda=E/c$,總動量率 $= P/c$)。
$p$ 同 E7A.21 = $2.209\times10^{-32}\ \text{kg·m/s}$
精細結構常數 $\alpha_f = e^2/(4\pi\varepsilon_0 \hbar c) \approx 1/137.036$, 近似為氫原子中電子速度與光速之比(Bohr 模型中 $v_1 = \alpha_f c$)。
(a) $\lambda = h/(mv) = 6.626\times10^{-34}/(10^{-3}\times10^{-2}) = 6.63\times10^{-29}\ \text{m}$
(b) $\lambda = 6.626\times10^{-34}/(10^{-3}\times10^{5}) = 6.63\times10^{-36}\ \text{m}$
(c) He:$m=4.003\times1.66054\times10^{-27}=6.646\times10^{-27}\ \text{kg}$
$\lambda = 6.626\times10^{-34}/(6.646\times10^{-27}\times1000) = 9.97\times10^{-11}\ \text{m} = 99.7\ \text{pm}$
$eV = E_k = p^2/(2m_e)$ → $p = \sqrt{2m_e eV}$ → $\lambda = h/p$
代入:$\lambda = h/\sqrt{2m_e eV}$
共同因子:$2m_e e = 2\times9.109\times10^{-31}\times1.602\times10^{-19} = 2.920\times10^{-49}\ \text{C·kg}$
(i) V = 100 V:
$p = \sqrt{2.920\times10^{-49}\times100} = \sqrt{2.920\times10^{-47}} = 5.404\times10^{-24}\ \text{kg·m/s}$
$\lambda = 6.626\times10^{-34}/5.404\times10^{-24} = 1.226\times10^{-10}\ \text{m} = 123\ \text{pm}$
(ii) V = 1.0 kV = 1000 V: $p = \sqrt{2.920\times10^{-46}} = 1.709\times10^{-23}$; $\lambda = 6.626\times10^{-34}/1.709\times10^{-23} = 3.88\times10^{-11}\ \text{m} = 38.8\ \text{pm}$
(iii) V = 100 kV = 10⁵ V: $p = \sqrt{2.920\times10^{-44}} = 5.403\times10^{-23}$; $\lambda = 6.626\times10^{-34}/5.403\times10^{-23} = 1.23\times10^{-11}\ \text{m} = 12.3\ \text{pm}$
普朗克分佈 $\rho(\lambda,T) = \dfrac{8\pi hc}{\lambda^5(e^{hc/\lambda kT}-1)}$ 對全波長積分, 應得到 Stefan-Boltzmann 定律 $\varepsilon(T) = aT^4$。
令 $x = hc/(\lambda kT)$,則 $\lambda = hc/(xkT)$,$d\lambda = -hc/(x^2 kT)dx$:
$$\varepsilon(T) = \int_0^\infty \rho(\lambda,T)\,d\lambda = \frac{8\pi(kT)^4}{(hc)^3}\int_0^\infty \frac{x^3}{e^x-1}\,dx$$
對 $\rho(\lambda,T)$ 對 $\lambda$ 微分,令 $d\rho/d\lambda = 0$,求 $\lambda_\text{max}$。